چرا پیوند مغز استخوان همیشه از خواهر یا برادر انجام نمی‌شود؟

مقدمه: پیوندی که فقط ژن‌ها تعیینش می‌کنند

وقتی صحبت از پیوند مغز استخوان می‌شود، معمولاً اولین سؤال خانواده‌ها این است:
«آیا خواهر یا برادر بیمار می‌توانند دهنده باشند؟»

پاسخ این سؤال همیشه مثبت نیست.
هرچند خواهر و برادر بیشترین احتمال شباهت ژنتیکی را دارند، اما در عمل، فقط حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد از بیماران می‌توانند از خواهر یا برادر خود پیوند موفق دریافت کنند.

در این مقاله از موسسه خیریه مهیار، دلایل این موضوع را با زبانی ساده و دقیق مرور می‌کنیم.

پیوند مغز استخوان چیست؟

پیوند مغز استخوان یا پیوند سلول‌های بنیادی، درمانی است که در آن سلول‌های سالم به بدن بیمار تزریق می‌شوند تا جایگزین سلول‌های آسیب‌دیده مغز استخوان شوند.

این درمان معمولاً برای بیماری‌هایی مانند:

• سرطان خون (لوسمی)
• کم‌خونی‌های شدید (مثل آپلاستیک آنمیا)
• برخی اختلالات ژنتیکی سیستم ایمنی

به‌کار می‌رود.

اما مهم‌ترین شرط موفقیت در این درمان، سازگاری ژنتیکی بین دهنده و گیرنده است.

سازگاری ژنتیکی چیست؟

در بدن هر انسان، مجموعه‌ای از ژن‌ها به نام HLA (Human Leukocyte Antigen) وجود دارد.
این ژن‌ها نقش مهمی در شناسایی سلول‌های خودی و بیگانه توسط سیستم ایمنی دارند.

اگر سلول‌های دهنده و گیرنده HLA مشابهی نداشته باشند، بدن گیرنده ممکن است سلول‌های جدید را پس بزند یا دچار عارضه خطرناکی به نام بیماری پیوند علیه میزبان (GVHD) شود.

چرا همیشه خواهر یا برادر مناسب پیوند نیستند؟

هر فرد نیمی از ژن‌های خود را از پدر و نیمی را از مادر به ارث می‌برد.
بنابراین خواهر و برادرها ممکن است ترکیب‌های متفاوتی از HLA داشته باشند.

برای توضیح ساده‌تر:

• هر والد ۲ نوع ژن HLA دارد (A و B)
• ترکیب‌های مختلف این ژن‌ها به فرزندان منتقل می‌شود
• نتیجه؟ فقط در حدود ۱ از هر ۴ مورد، خواهر یا برادر ترکیب کاملاً مشابهی دارد.

بنابراین، حتی در خانواده‌هایی با چند فرزند، ممکن است هیچ‌کدام از خواهر یا برادرها سازگار ۱۰۰٪ با بیمار نباشند.

وقتی دهنده خانوادگی پیدا نشود چه می‌شود؟

اگر در خانواده دهنده‌ی سازگار وجود نداشته باشد، پزشکان گزینه‌های دیگری را بررسی می‌کنند:

۱. دهنده غیرخویشاوند از بانک جهانی سلول‌های بنیادی

در بسیاری از کشورها بانک‌هایی وجود دارد که سلول‌های بنیادی افراد داوطلب در آن نگهداری می‌شود.
پزشکان با بررسی نمونه ژنتیکی بیمار، در این بانک‌ها به دنبال دهنده‌ی مشابه می‌گردند.

🔗 منبع: World Marrow Donor Association (WMDA)

۲. پیوند نیمه‌سازگار (Haploidentical Transplant)

اگر هیچ دهنده‌ی کاملاً مشابهی پیدا نشود، پزشک ممکن است از دهنده‌ی نیمه‌سازگار (معمولاً والدین یا فرزندان بیمار) استفاده کند.
در این نوع پیوند، از داروهای ویژه برای کنترل سیستم ایمنی استفاده می‌شود تا احتمال پس‌زدن کاهش یابد.

۳. پیوند از سلول‌های بند ناف

سلول‌های بند ناف نوزاد تازه‌متولدشده منبع ارزشمندی از سلول‌های بنیادی هستند.
در برخی موارد، اگر در خانواده نمونه ذخیره شده باشد یا در بانک‌های عمومی وجود داشته باشد، می‌توان از آن برای پیوند استفاده کرد.

🔗 برای آشنایی بیشتر بخوانید:
روش‌های آسان برای پرداخت و کمک مالی به خیریه مهیار

نقش خیریه‌ها در تأمین هزینه و دهنده مناسب

در کشورهایی مانند ایران، هزینه‌ی جست‌وجو و انجام آزمایش‌های HLA برای یافتن دهنده مناسب می‌تواند سنگین باشد.
به همین دلیل، نهادهایی مانند موسسه خیریه مهیار با هدف حمایت از بیماران نیازمند پیوند مغز استخوان تأسیس شده‌اند.

در این مسیر، حمایت مالی و روحی خانواده‌ها و مردم، حیاتی است.

📎 برای آشنایی با ما:
موسسه خیریه مهیار

آیا هر نوع شباهت ژنتیکی کافی است؟

خیر.
در پیوند مغز استخوان، پزشکان حداقل ۶ تا ۱۰ فاکتور HLA را بررسی می‌کنند.
حتی اگر یک یا دو فاکتور با هم تفاوت داشته باشد، احتمال بروز عوارض بالا می‌رود.

بنابراین گاهی حتی خواهر یا برادر به‌ظاهر مشابه از نظر ژنتیکی سازگار نیستند.

عوامل دیگر در انتخاب دهنده

علاوه بر شباهت ژنتیکی، پزشکان موارد زیر را نیز بررسی می‌کنند:

• سن دهنده (دهنده جوان‌تر معمولاً نتیجه بهتری دارد)
• سلامت عمومی دهنده
• نوع بیماری گیرنده
• سرعت در دسترسی به نمونه سلول‌ها

ترکیب همه‌ی این عوامل مشخص می‌کند چه کسی بهترین گزینه برای پیوند است.

تفاوت بین پیوند از خواهر و برادر با دهنده غیرخویشاوند

امید با وجود همه چالش‌ها

خبر خوب این است که با پیشرفت علم پزشکی، احتمال موفقیت پیوند حتی با دهندگان غیرخویشاوند یا نیمه‌سازگار بسیار افزایش یافته است.
داروهای جدید، مراقبت‌های دقیق‌تر و آگاهی خانواده‌ها باعث شده بیماران بیشتری بتوانند زندگی تازه‌ای را آغاز کنند. 🌱

در خیریه مهیار ما با حمایت از بیماران و تأمین هزینه‌های مرتبط با آزمایش‌ها و مراقبت‌های پس از پیوند، تلاش می‌کنیم امید را به خانواده‌ها بازگردانیم.

سوالات متداول درباره دهنده پیوند مغز استخوان

۱. چرا فقط یکی از خواهر یا برادرها ممکن است سازگار باشد؟
چون هر کودک ترکیب ژنتیکی متفاوتی از پدر و مادر به ارث می‌برد و احتمال سازگاری کامل فقط ۲۵٪ است.

۲. آیا می‌توان از پدر یا مادر برای پیوند استفاده کرد؟
بله، در برخی موارد از پیوند نیمه‌سازگار (Haploidentical) با استفاده از والدین استفاده می‌شود.

۳. اگر در خانواده دهنده نباشد، چه باید کرد؟
پزشک به سراغ بانک‌های جهانی یا سلول‌های بند ناف می‌رود.

۴. آیا دهنده باید حتماً خویشاوند باشد؟
خیر، دهنده می‌تواند فرد داوطلب غیرخویشاوند باشد، به شرطی که از نظر HLA سازگار باشد.

۵. آیا خیریه‌ها می‌توانند هزینه‌های آزمایش‌های ژنتیکی را پوشش دهند؟
بله، مؤسساتی مانند خیریه مهیار برای همین منظور به بیماران نیازمند کمک می‌کنند.

جمع‌بندی

پیوند مغز استخوان درمانی نجات‌بخش است، اما نیاز به دقت فراوان در انتخاب دهنده دارد.
هرچند خواهر یا برادر بیشترین احتمال شباهت را دارند، اما همیشه گزینه مناسب نیستند.

علم ژنتیک تعیین می‌کند چه کسی می‌تواند نجات‌دهنده باشد، و حمایت انسانی تعیین می‌کند چه کسی می‌تواند امید را برگرداند.

در خیریه مهیار ما در کنار بیماران هستیم تا هیچ‌کس به خاطر هزینه یا نبود دهنده، از درمان محروم نماند. 💚